Η βαθιά σημασία και το μυστήριο των οραμάτων στην επιθανάτια κλίνη

Από τότε που θυμάται τον εαυτό της, η Ντέμπι Άιχενσερ ζούσε με τον μόνιμο φόβο ότι θα έχανε τη μητέρα της. Καθ’ όλη τη διάρκεια της παιδικής της ηλικίας αλλά και κατά την εφηβεία, προσπαθούσε να δαμάσει το έντονο άγχος της μέσα από μια απαράβατη ιεροτελεστία πριν από τον ύπνο. Κάθε βράδυ, φιλούσε τη μητέρα της στο μάγουλο και επαναλάμβανε μηχανικά τις ίδιες πάντα λέξεις: «Καληνύχτα, σ’ αγαπώ, θα σε δω το πρωί».

«Καληνύχτα, κι εγώ σ’ αγαπώ», ήταν η σταθερή απάντηση. «Και;», επέμενε η Ντέμπι. «Πες μου ότι θα με δεις το πρωί». «Έπρεπε οπωσδήποτε να την ακούσω να το προφέρει», θυμάται σήμερα η Ντέμπι. «Δεν είχα ιδέα γιατί, αλλά το χρειαζόμουν».

Όταν όμως ήρθε η στιγμή που η μητέρα της άρχισε να σβήνει πραγματικά, ο παιδικός εκείνος φόβος επέστρεψε ως απόλυτος τρόμος. Η 83χρονη Σίρλεϊ Μπριντάλσκι βρισκόταν πλέον καθηλωμένη σε ένα κρεβάτι νοσοκομείου, στημένο στο σαλόνι του σπιτιού τους στη δυτική Νέα Υόρκη, μιλώντας και συμπεριφερόμενη σαν να βρισκόταν ήδη σε έναν άλλον, άγνωστο κόσμο.

Οι απόκοσμες επισκέψεις στο παρελθόν

Οι νοητικές «αποδράσεις» της ηλικιωμένης γυναίκας κρατούσαν λίγο, αλλά είχαν κάτι το απόκοσμο. Μια φορά, μέσα στο βαθύ σκοτάδι πριν από το ξημέρωμα, η Ντέμπι ξύπνησε ακούγοντας τη μητέρα της να σιγοτραγουδά ένα παραδοσιακό κομμάτι σε μια γλώσσα εντελώς άγνωστη. Άλλες φορές —αργά τη νύχτα ή κατά τις ήσυχες απογευματινές ώρες, την ώρα που η Σίρλεϊ λαγοκοιμόταν— η Ντέμπι την άκουγε ξαφνικά να πιάνει κουβέντα. Με τη σπασμένη, τρεμάμενη φωνή μιας ηλικιωμένης, πρόφερε λόγια που ανήκαν σε ένα μικρό κορίτσι μιας άλλης εποχής:
-«Θα φέρω νερό, γιαγιά».
-«Ναι, γιαγιά, τις τελείωσα τις δουλειές μου».
-«Τα λουλούδια σου μοσχομυρίζουν».

Πού ταξίδευε άραγε ο νους της; Όλα έδειχναν πως επέστρεφε εβδομήντα πέντε χρόνια πίσω και διακόσια μίλια μακριά, σε ένα αγρόκτημα στο Σάγκαμορ της Πενσυλβάνια. Εκεί είχε ζήσει η Σίρλεϊ με τη γιαγιά της, από την πλευρά της μάνας της, μέχρι τα δέκα της χρόνια. Αυτά τα περιστατικά συνέβαιναν ενίοτε όταν ήταν μισοκοιμισμένη, αλλά συχνότερα ενόσω κοιμόταν βαθιά. Ωστόσο, η λέξη «όνειρα» φάνταζε φτωχή για να περιγράψει αυτό που βίωνε.

Αυτές οι αναπαραστάσεις είχαν τέτοια ζωντάνια και διαύγεια, που η Σίρλεϊ τις εξιστορούσε δυνατά. Μάλιστα, υπήρχαν φορές που ξυπνούσε απόλυτα πεπεισμένη ότι είχε μόλις επιστρέψει από ένα αληθινό ταξίδι.

«Ήμουν στο αγρόκτημα», έλεγε με σιγουριά στην Ντέμπι. «Δεν θυμάσαι;»

Για την κόρη, οι ονειροπολήσεις της μητέρας της ήταν επώδυνες, σχεδόν τρομακτικές. Η Σίρλεϊ έδινε μάχη με μεταστατικό καρκίνο της ουροδόχου κύστης, έπασχε από ανίατη πνευμονοπάθεια, οστεοπόρωση, ενώ είχε υποβληθεί και σε αγγειοπλαστική με τοποθέτηση στεντ στην καρδιά. Η Ντέμπι βασανιζόταν από ερωτήματα: Μήπως χανόταν το μυαλό της μητέρας της; Μήπως έφταιγαν οι δόσεις των φαρμάκων; Μήπως πλησίαζε η τελική κατάρρευση; Η πρώτη της αυθόρμητη αντίδραση ήταν να βάλει ένα τέλος σε αυτό που έβλεπε. «Ξύπνα», της έλεγε με αγωνία. «Γύρνα πίσω».

Η επιστημονική ταυτότητα του φαινομένου

Η Ντέμπι δεν γνώριζε ακόμη ότι η κατάσταση που βίωνε η μητέρα της είχε συγκεκριμένο όνομα: «Όνειρα και οράματα στο τέλος της ζωής» (End-of-Life Dreams and Visions, ή ELDV). Αγνοούσε επίσης το γεγονός ότι η πιο σημαντική επιστημονική έρευνα παγκοσμίως για αυτό το επιθανάτιο φαινόμενο διεξαγόταν σε μια μονάδα ανακουφιστικής φροντίδας, μόλις λίγα μίλια μακριά από το σπίτι της, στο Hospice Buffalo.

Ως γιατρός και επικεφαλής ιατρικός σύμβουλος του Hospice Buffalo, ο Κρις Κερ παρακολουθεί τους ασθενείς του να βιώνουν αυτά τα επιθανάτια οράματα για σχεδόν τρεις δεκαετίες. Από το 2010 ηγείται μιας ερευνητικής ομάδας που μελετά το φαινόμενο, καταγράφοντας πώς οι εμπειρίες αυτές προσφέρουν παρηγοριά, νόημα και ψυχική λύτρωση τόσο στους ίδιους τους ετοιμοθάνατους όσο και στους οικείους τους.

Η πρώτη του επαφή με το φαινόμενο, ωστόσο, συνέβη όταν ήταν μόλις 12 ετών, στέκοντας δίπλα στο κρεβάτι του ετοιμοθάνατου πατέρα του.

Ο Γουίλιαμ Κερ, ένας 42χρονος χειρουργός που έδινε μάχη με καρκίνο τελικού σταδίου, άπλωσε εκείνη την ημέρα του 1975 το χέρι του και άρχισε να ψηλαφίζει τα κουμπιά στο σακάκι του γιου του. Του είπε βιαστικά ότι έπρεπε να βιαστούν, καθώς είχε έρθει η ώρα να επιβιβαστούν στο αεροπλάνο για το καθιερωμένο τους ταξίδι για ψάρεμα στον βορρά.

Ακόμα και ως αγόρι, ο Κερ ένιωθε ότι ο πατέρας του πίστευε ακράδαντα πως βρισκόταν σε έναν εντελώς διαφορετικό τόπο και χρόνο, μακριά από τους τέσσερις τοίχους του νοσοκομείου. Έβλεπε, επίσης, ότι εκεί όπου ταξίδευε ο νους του, ο πατέρας του έμοιαζε απόλυτα γαλήνιος. Ωστόσο, ο μικρός τότε Κερ απομακρύνθηκε εσπευσμένα από το δωμάτιο από έναν ιερέα, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι ο πατέρας του είχε «παραληρηματικές ιδέες».

Η ρήξη με το παραδοσιακό ιατρικό σύστημα

Είκοσι τέσσερα χρόνια αργότερα, όντας πλέον ειδικευόμενος καρδιολογίας —και ο πέμπτος της γενιάς γιατρών της οικογένειάς του— ο Κερ ήρθε απροσδόκητα αντιμέτωπος με εκείνη την τελευταία ανάμνηση του πατέρα του. Ήταν το 1999, όταν ανταποκρίθηκε σε μια αγγελία για θέση μερικής απασχόλησης στο Hospice Buffalo, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό παρηγορητικής φροντίδας στη Νέα Υόρκη, ο οποίος υπήρξε ο πρώτος στη χώρα που ίδρυσε μια ολοκληρωμένη, αυτόνομη πανεπιστημιούπολη. Καθώς ο Κερ πραγματοποιούσε τις πρώτες του επισκέψεις στη μονάδα νοσηλείας, παρατήρησε αμέσως κάτι εντυπωσιακό. Στον όροφο υπήρχαν δέκα κατειλημμένα κρεβάτια και, όπως θυμάται ο ίδιος, «οι μισοί από τους ασθενείς βρίσκονταν κάπου αλλού».

Με τη φράση «κάπου αλλού», εννοούσε ότι αυτοί οι άνθρωποι επικοινωνούσαν με μια διαφορετική πραγματικότητα, αλληλεπιδρώντας με πρόσωπα και τοποθεσίες που μόνο οι ίδιοι μπορούσαν να δουν.

Στην αρχή, το εύρημα αυτό του προκάλεσε ανησυχία. Στην συνέχεια, όμως, άρχισε να παρατηρεί τις έμπειρες νοσηλεύτριες.

«Το να βλέπω τις νοσηλεύτριες να εργάζονται σε αυτόν τον χώρο ήταν κάτι το συγκλονιστικό», περιγράφει. Εκείνες ήταν απόλυτα εξοικειωμένες με το φαινόμενο, αποδεχόμενες και επιβεβαιώνοντας τις εμπειρίες των ασθενών. «Δεν θα ξεχάσω ποτέ τη στιγμή που επέστρεψα στο σπίτι μου, αναρωτώμενος: “Τι συμβαίνει εδώ;”»

Ο Κερ ένιωσε ότι έπρεπε να βρει μια απάντηση. Κατά τη διάρκεια της ειδικότητάς του, απογοητεύτηκε από το ιατρικό σύστημα, το οποίο ενδιαφερόταν μόνο για τα χρήματα και κοιτούσε απλώς πώς να κρατήσει τους ασθενείς στη ζωή με μηχανήματα. Όπως εξηγεί ο ίδιος, οι γιατροί έχαναν κάθε ενδιαφέρον για έναν ετοιμοθάνατο άνθρωπο, τη στιγμή που διαπίστωναν ότι δεν είχαν άλλες εξετάσεις να του κάνουν ή άλλα φάρμακα να του δώσουν.

Έτσι, αποφάσισε να παρατήσει την καρδιολογία. «Όταν το είπα στον διευθυντή μου, νόμιζε ότι είχα τρελαθεί», θυμάται ο ίδιος. Εκείνος όμως πήγε στο Hospice Buffalo για να γίνει ο γιατρός της μονάδας και να βοηθήσει τους ανθρώπους που πέθαιναν.

Η διαφορά ανάμεσα στο όνειρο και το παραλήρημα

Εκεί, οι ασθενείς άρχισαν να του ανοίγουν την καρδιά τους. Του μιλούσαν για ανθρώπους και μέρη που έβλεπαν σε οράματα. Αυτό συνέβαινε είτε ήταν ξύπνιοι, είτε μισοκοιμισμένοι, είτε στον ύπνο τους, αλλά όλα τούς φαίνονταν απίστευτα αληθινά. «Δεν είναι σαν τα κανονικά όνειρα», του έλεγαν. Ήταν εμπειρίες που τους απορροφούσαν εντελώς, είχαν λογική σειρά και βαθύ νόημα.

Ο Κερ κατάλαβε αμέσως ότι αυτό που έβλεπαν δεν ήταν το συνηθισμένο, μπερδεμένο παραλήρημα ούτε οι ψευδαισθήσεις που προκαλούν τα βαριά φάρμακα, τα οποία συχνά τρομάζουν τους ετοιμοθάνατους.

Συχνά, αυτά τα επιθανάτια οράματα αποτελούσαν μια ξεκάθαρη πηγή παρηγοριάς. Αυτό συνέβη και με τη Μαίρη, μια 70χρονη καλλιτέχνιδα και μητέρα τεσσάρων παιδιών, η οποία ήταν από τις πρώτες ασθενείς του Κερ στη μονάδα.

Ένα απόγευμα, ενώ τα παιδιά της και ο Κερ βρίσκονταν μαζί στο δωμάτιο, η Μαίρη άρχισε ξαφνικά να λικνίζεται απαλά και να χαϊδεύει ένα μωρό, το οποίο μόνο εκείνη μπορούσε να δει. Ψιθύριζε με τρυφερότητα το όνομα «Ντάνι», ενώ φιλούσε ένα αόρατο, μικροσκοπικό κορμάκι. Τα παιδιά της σάστισαν και ρώτησαν τον Κερ αν η μητέρα τους είχε παραισθήσεις. Κανείς όμως δεν ένιωσε την ανάγκη να παρέμβει, καθώς η Μαίρη έδειχνε απόλυτα γαλήνια και ευτυχισμένη.

Το θαμμένο μυστικό της Μαίρης

Ο Κερ έκανε την καθιερωμένη του επίσκεψη την επόμενη ημέρα, όταν έφτασε για επίσκεψη η αδελφή της Μαίρης. Τα παιδιά της Μαίρης διηγήθηκαν στη θεία τους όσα είχαν συμβεί. Εκείνη πάγωσε για μια στιγμή —«μπορούσες κυριολεκτικά να δεις το χρώμα να χάνεται από το πρόσωπό της», θυμάται ο Κερ— και στη συνέχεια μοιράστηκε μαζί τους ένα μυστικό που κανείς άλλος στην οικογένεια δεν γνώριζε.

«Αυτός ήταν ο γιος της», είπε. Χρόνια πριν γεννηθούν τα τέσσερα παιδιά της Μαίρης, η ίδια είχε γεννήσει ένα νεκρό μωρό, το οποίο είχε ονομάσει Ντάνι.
Ωστόσο, το τραύμα και η θλίψη εκείνης της παλιάς απώλειας απουσίαζαν εντελώς από τη σκηνή που είχε αντικρίσει ο Κερ. Όταν η Μαίρη βυθίστηκε στο όραμά της, «υπήρχε μόνο αγάπη». Η Μαίρη πέθανε λίγο αργότερα, αλλάζοντας εντελώς την αντίληψη του Κερ για το τι σημαίνει να πεθαίνει κανείς ειρηνικά και να λυτρώνεται ψυχικά με τρόπους που η ιατρική αδυνατεί να προσφέρει.

Η Ντέμπι γνώριζε καλά ότι η ζωή της μητέρας της δεν ήταν εύκολη και ότι πάντα προσπαθούσε να προστατεύσει τα παιδιά της από τα χειρότερα.
«Δεν μας είχε αποκαλύψει ούτε τα μισά από όσα είχε περάσει», λέει η Ντέμπι. Ποτέ όμως δεν φανταζόταν πόσα πολλά είχε παραλείψει να τους πει η μητέρα της.

Η αναζήτηση των στατιστικών δεδομένων

Ο Κρις Κερ έχει θέσει ως σκοπό της ζωής του να ενημερώσει την κοινή γνώμη για τη βαθιά αξία αυτών των επιθανάτιων εμπειριών. Η ανταπόκριση του κόσμου τον μετέτρεψε σε έναν περιζήτητο ομιλητή, με τη σχετική ομιλία του στο TEDx το 2015 να συγκεντρώνει τεράστιο ενδιαφέρον, ενώ το 2020 κυκλοφόρησε το βιβλίο του με τίτλο «Ο θάνατος είναι απλώς ένα όνειρο: Βρίσκοντας ελπίδα και νόημα στο τέλος της ζωής». Επιπλέον, πρόσφατα, ο ξενώνας Hospice Buffalo εξέδωσε έναν πρακτικό οδηγό με στρατηγικές και συμβουλές, ώστε να βοηθήσει τις οικογένειες και τους φροντιστές να διαχειρίζονται σωστά τις συζητήσεις γύρω από αυτά τα γεγονότα.

Ο ίδιος γνωρίζει καλά πώς αντιμετωπίζεται η προσπάθειά του από τις διαφορετικές πλευρές. Οι απλοί άνθρωποι νιώθουν δέος και μοιράζονται πρόθυμα τις δικές τους ανάλογες ιστορίες. Την ίδια στιγμή, νοσηλεύτες, εργαζόμενοι σε ξενώνες φροντίδας και εξειδικευμένοι συνοδοί ετοιμοθάνατων συμφωνούν απόλυτα μαζί του. «Δεν τους λέω τίποτα που δεν το ξέρουν ήδη από την καθημερινή τους εμπειρία», παραδέχεται ο Κερ. Αντίθετα, οι νοσκομειακοί γιατροί τείνουν να προσπερνούν το θέμα, μένοντας ασυγκίνητοι από τις προσωπικές αφηγήσεις των ασθενών.

Αυτόν τον σκεπτικισμό ο Κερ τον αντιμετώπισε πολύ νωρίς στο Hospice Buffalo, όταν προσπάθησε να εξηγήσει την κλινική σημασία των οραμάτων στους ειδικευόμενους γιατρούς. Στον ιατρικό κόσμο, η εκπαίδευση βασίζεται αποκλειστικά σε χειροπιαστά επιστημονικά τεκμήρια. Όπως εξηγεί ο ίδιος, «αυτό το αυστηρό πλαίσιο δεν αφήνει περιθώριο για τη μέτρηση του υποκειμενικού, πόσο μάλλον του πνευματικού στοιχείου». Για να καταφέρει, λοιπόν, να αλλάξει αυτή τη νοοτροπία σε μεγάλη κλίκα, ο Κερ κατάλαβε ότι έπρεπε να μιλήσει με τη γλώσσα των γιατρών: χρειαζόταν ακλόνητα στατιστικά δεδομένα.

Το 2010, ο Κερ σχεδίασε μια ερευνητική μελέτη με σκοπό να καταγράψει τη συχνότητα και το περιεχόμενο αυτών των επιθανάτιων εμπειριών στους ασθενείς που νοσηλεύονταν στη μονάδα των 22 κλινών του ξενώνα. «Πραγματοποιούσαμε ελέγχους για τυχόν παραλήρημα, εξετάζαμε προσεκτικά τη φαρμακευτική αγωγή τους και κάναμε εργαστηριακές εξετάσεις, ώστε να είμαστε απολύτως βέπαιoι ότι οι ασθενείς δεν επηρεάζονταν από εξωτερικούς ή παθολογικούς παράγοντες», εξηγεί ο ίδιος.

Τα μέλη της ερευνητικής ομάδας πήραν και κατέγραψαν συνεντεύξεις από τους ασθενείς, θέλοντας να αντικρούσουν τους ισχυρισμούς της ιατρικής κοινότητας ότι επρόκειτο απλώς για ανθρώπους σε κατάσταση σύγχυσης και αδυναμίας. Διαπίστωσαν, μάλιστα, ότι το βιντεοσκοπημένο υλικό που έδειχνε τους ασθενείς να μιλούν με απόλυτη διαύγεια και σαφήνεια ήταν το πιο αποτελεσματικό όπλο για να πείσουν και τους πιο δύσπιστους γιατρούς. Το υλικό αυτό απέδειξε ότι αυτά τα οράματα αποτελούν μια αυθεντική εμπειρία με εσωτερική αξία και τεράστια κλινική σημασία.

Η επιστημονική μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε το 2014 στο έγκριτο ιατρικό περιοδικό Journal of Palliative Medicine, έφερε στο φως εντυπωσιακά ευρήματα: το 88% των ασθενών είχε δηλώσει ότι βίωσε τουλάχιστον μία τέτοια εμπειρία.
Η συνεχιζόμενη έρευνα της ομάδας του Δρ. Κερ αποκάλυψε συγκεκριμένα κοινά χαρακτηριστικά στα οράματα αυτά, τα οποία εκδηλώνονται σε ανθρώπους κάθε ηλικίας, από μικρά παιδιά μέχρι ηλικιωμένους. Η συντριπτική πλειονότητα των ασθενών αναφέρει ότι έρχεται σε επαφή με αγαπημένα πρόσωπα που έχουν φύγει από τη ζωή, γνώριμα μέρη ή κατοικίδια από το παρελθόν τους. Αν και το μεγαλύτερο ποσοστό αυτών των εμπειριών προσφέρει βαθιά παρηγοριά, υπάρχουν περιπτώσεις που μπορεί να προκαλέσουν ανησυχία ή ταραχή. Ορισμένοι ασθενείς ξαναζούν κομβικά γεγονότα της ζωής τους, ενώ άλλοι βιώνουν απλές, καθημερινές στιγμές.

Ένα από τα πιο συχνά επαναλαμβανόμενα μοτίβα είναι το θέμα του ταξιδιού. Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν με απίστευτη λεπτομέρεια ότι ετοιμάζουν βαλίτσες, προετοιμάζονται για μια αναχώρηση ή ότι συναντούν αγαπημένα τους πρόσωπα σε σταθμούς τρένων και λεωφορείων. Αυτά τα οράματα ενδέχεται να εμφανιστούν εβδομάδες ή και μήνες πριν από το τέλος —παρουσιάζοντας διακυμάνσεις ανάλογα με την κατάσταση της υγείας του ασθενούς— και συνήθως πυκνώνουν όσο ο θάνατος πλησιάζει.

Ο Κερ τονίζει ότι αυτές οι απόλυτα ρεαλιστικές και διαδραστικές εμπειρίες ξεπερνούν τα όρια της υπάρχουσας ιατρικής ονοματολογίας. «Δεν έχουμε την κατάλληλη γλώσσα για να το περιγράψουμε», αναφέρει χαρακτηριστικά, συμπληρώνοντας: «Και νομίζω ότι υπάρχει κάτι το υπέροχο σε αυτό».

Ο ίδιος, πάντως, ξεκαθαρίζει ότι απέχει συνειδητά από μεταφυσικές ή θρησκευτικές ερμηνείες, τονίζοντας ότι δεν ασπάζεται θεωρίες του μεταφυσικού.

Υποστηρίζει, ωστόσο, ότι τα ευρήματα της ομάδας του είναι από μόνα τους συγκλονιστικά, καθώς ο θετικός αντίκτυπος στην ψυχολογία των ανθρώπων παραμένει πέρα για πέρα αληθινός, όποια κι αν είναι η προέλευσή του: «Μου αρέσει πραγματικά η ιδέα ότι δεν γνωρίζουμε τα πάντα».

Η οπτική γωνία από το κρεβάτι

Ο Κερ θεωρεί ουσιαστικό μέρος του έργου του να βοηθά τα μέλη της οικογένειας να ερμηνεύουν σωστά όσα βιώνουν οι ετοιμοθάνατοι. Στόχος του είναι να φέρει τους φροντιστές πιο κοντά σε αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «η οπτική γωνία από το κρεβάτι». Χωρίς αυτή τη βαθιά κατανόηση, πολλοί άνθρωποι τείνουν να απορρίπτουν τα οράματα του αγαπημένου τους προσώπου. Συχνά προσπαθούν να επαναφέρουν τον ασθενή στη δική τους πραγματικότητα, μια κίνηση που μπορεί να αποβεί βαθιά αποσταθεροποιητική για την ψυχολογία του.

Πηγή: Washington Post